گونده بیرین قاپیب قاچیر
هر گون قاپیمیزدان کئچیر
الوم
ترن
آیریلیق
صیاد فیضی
مئشه يه پاييز دوشموشدو، يارپاقلار بير-بير يئره دوشوردولر. "آيريليق، آيريليق آمان آيريليق" ماهني سي آرابادان بوتون مئشه ني آغزينا آلميشدي. اورتادا يانان اود هامييا ياپيشيردي. گئت به گئت هاوادا سويويوردو ائله سينه اودونلار چوخاليردي.
رسولون ايچي گئچيردي، سئوينديييندن آز قاليردي اوچسون. بوگون او قدر گؤزل كئچميشدي گئتمه يي گلميردي. رسول اوزاق بير يئرده عسگرليين كئچيرديردي. باجيسينين تويونا گؤزه نئچه گونلوك ايزين آلميشدي تويدا قورتولموشدو و بو گون كئتمه ليدي.
***
بئيني ائله بيل چؤزولموش يوماق ايدي. نه ياتا بيليردي نه ده اوياق قالا بيليردي.يورقونلوق گؤز باشيندان ياغيردي. گؤزلري قان چاناغي كيمين قيزارميشدي.
ديلي چؤره يين كسمك ديدي. دانيشديغي سؤزلره گؤره صاباحدان ائله بيل ايشه گئتمه يه جه ييدير. ايش يئرينده بير پارا ايشله ره گؤره بعضي سؤزلر دانيشميشدي. دانيشديغي سؤزلر دوز اولسايديدا آما ايش صاحابينين خوشونا گلمه ميشدي. صاباحدان يا گرك دينمز-سؤله مز باشين آشاغا ساليب گئديب ايشله ييب ائوه قاييدايدي يادا كي ايسته سيدي دانيشا دئميشديلر گلمه سين.
بئلنچيك پارادوكسلار آراسيندا قالميشدي؛
-"دوشونجه يوخسا چؤرك"؟
ائيوانا چيخدي. سازاقلي يئل اسمك ديدي. اللرين باشينا چكدي، سويوقدان ديشلري بير بيرينه دَييردي. قئييديب جيليتقاسين گئيدي. ها ائيواندا دوردو آما يئنه عيني آچيلمادي كي آچيلمادي. كئفي يامان پوزولموشدو. ائله بيل بوغولوردو. گئجه ياريسينا آز قاليردي داها هئچ يولداشينا زنگ آچيب اوره يينين دردلرين دئشه بيلمه يه جه ييدير. اوره يي بومبانين سون آنلاري كيمين چيرپينيردي.
تبريزه پاييز دوشموشدو. او گؤزل گئجه لرين بيرينده يازيچي بئلنچيك گئجه ني كئچيرمك ديدي؛
"آي آنا تبريز! دونيانين بوتون يئرلريندن قاچيب سنين قوينووا سيغينميشام. خياوانلاريندا آدديم آتاندا، هاواندا نفس چكديييمه گؤره گوونميشم.
گولوستان باغيندا اركه ساري آدديملاياندا كيمسه ني گؤره بيلمه ميشم، يالنيز گئچه جه يين گؤزومون قاباغيندا دوروب.
آي آنا تبريز آدين اوره ييمين يانغينين سؤندوروب. نييه بالاني بئله اينجيديرسن به آخي"؟
ائله بيل بالا آناسينا گيلايه له نيردي. گؤزلري دولموشدو. گؤزلرينين قالاغينداكي آغاجلار سانكي دنيزده بيتميشدير؛
ايستكلي تبريزيم
اودلار دياري آدلي ائليم
اولسام ديليم-ديليم
دوشمز آدين ديلميدن آخي
صاباح تيراختورون اويونو وارايدي. ايشه گئتسيدي بئلنچيك دورومدا ايكي ساهاتدا تئز چيخماليدير. قورخوردو بودا بير سؤز اولسون.
يوخوسو كلميردي، قورخوردو گئج ياتسا صاباح واختيندا ايشه يئتيشه بيلمه سين. بويانداندا درگي يه صوبح دك يازيلارين يوللاماليدي.
اوداسينا قاييتدي. اللري قلمي توتموردو. ياريمچيق يازيسين قورتولماليدير. يازيسينا داوام وئردي.
***
هاوا ياواش ياواش قارانليقلاييردي. ياغيشدا چيله مك ديدي.
رسولون ايزيني بوگون بيتمك ديدي. بوگون گرك بئلنچيك يئردن قاييديب دوم دوز اوتوبوسا مينيدي. ائله بيل ايستي سودان چيخاريب رسولو سويوق سويا سالاجاغيديلار.
بئلنچيك ييغينجاقدان آيريليب تك باشينا اوتوراجاغيدي. ايسته مه ديي يئرلره ساري گئده جه ييدير؛
"اورك گئتمه ين يئره آياقلار نئجه گئتسين"؟
يازيچي بير آز فيكره دالدي. اؤزون گؤروردو بيرده رسولو.
يازيسين بئله قورتولدو؛
رسول اوگونو گئتمه دي و يازيچي يولداشي ايله ايكي ساهاتدا تئز تيراختورون اويونونا باخماغا گئتديلر.
آیدین و رسول داداشین اوزاقلاردا داریخان اورکلرینه
1-
قارانليقدا داريخيرام
قارانليقدا سؤنور ايشيق
ايشيق سؤنور قارانليقدا
سؤنور ايشيق
ايشيق سؤنور
آي پارچالانير دالغالاردا
گمي لر داريخير دنيز قوينوندا
كولك اسير مئشه يه
بيلگي سايار آرخاسيندايام،
پارا پئشينده
تبريزدن دانيشيرام ايستانبوللا
آنام قووورما يوللاييب قاراداغدان
اوره يينه دوكتور نومره سي آلاجاغام
گؤزلري باتا قارانليغا اولو كي
ائويميزده داريخيرام
2-
آنا
آدين،
آدين،
آدين تيلفونومون ايلك نومره سي
اوره ييمين توخداقليغي
گونشين قاپيسي
آي آنا
منه "قوجالماياسان" دئميشدين
نييه اؤزون قوجالميسان؟
آدين،
دامارلاريمدا آخان قان
اوره ييمده كي دلي ليك
آي آنا
آدين شيلتاقليغيم، اَركؤيونلويوم
آي آنا
آدين دونياينن آغيسين شيرينلنديرن
آي آنا
آدين ديليمدن دوشمور آخي
سني اونوتماميشام
باشيم قاريشيب دونيانين آجيسين ايچمه يه
يوخوسونا آغي قاتيلميشدي، يئر ايچينده اوينان-بويانا ويرنيخيردي. بئينينده كي اَسن كولك لره ديز چؤكمك ديدي. نه ياتا بيليردي نه ده گؤردويو قونودان واز كئچه بيليردي.
"آخي بئله ده ياشاماق اولار" دئيه، يئريندن قالخيب لامپاني ياخدي. هامي ياتميشدي. آرواد قورخوسوندان يادا هره نين حاققيني قوروماق اولورسادا بوتون ايشيقلاري سؤندوردو. ايلان ووران كيمين يئرينده اويان-بويانا قيوريليردي.
- نييه ياشاماق بئله آغير اولوب؟ بو يوكو كيم دونيانين بئليندن ائنديره جك؟ بو آغير يوكو!
ائله بيل بئيينيده كي سيم لر بير بيرينه توخونماقدايدير. اود گؤزوندن تؤكوله جه ييدير. ايلديريم شاخاجاغيدير بير آز كئچسين. دونيانين چكيلمز آغير يوكونه اود ووراجاغيدير. اوره يين سويوداجاغيدير.
ايلديريم شاخماسينا، گؤي گورولتوسونا ياتانلاري اوياداجاغيدير. يئر گؤيو گؤز ياشلاري آغزينا آلاجاغيدير.
زاهي آروادي هال آروادي آپارديغي كيمين يوخويا گئتميشدي و بوتون دنيزلر آي ايشيغيندا دونيانين يوكون دالغالاري اوستونده داشيماقدايدير.

صياد فيضي
ياغيش دامجيلاري پنجزه يه دَييب سوزولوب يئره تؤكولوردو. كوچه ده كي ايشيق ديره يينين ايشيغي حَيطه دوشموشدو. پرده ني چكيب ائشييه باخدي.
كوچه ده ايتلرين سسي گليردي، زيبيل لري سؤكمك ديديلر. نوودانين شيريلتي سي ميريلتي سسينه قاتيلميشدي. لامپانين يانيندان سوووشان ياغيش دامجيلارينا دؤنموشدو بئيني؛ جيزيق جيزيق!
مطبخه ساري دؤندو، چايي دولدوروب پنجره نين قاباغينا قاييتدي. بيرينجي قورتودا نه قدر سويوق و آجي اولدوغونو آنلادي. بوغازين ايسلاديب پاپريزين آليشديردي.
ايتلر ميريلداماقدايديلار، ائو دامجيلاماغا باشلادي. سيغاري سيغارا دويونله ييب پنجره نين قاباغيندا دايانميشدي. كؤتوك لرين گولدانا باسيردي. كيتابلار دامجي آلتيندا جوم جولوق سو اولموشدو.
حيط قاپيسينا ائله بيل بيرزاد دَيدي، سونرا ايتلرين بوغوشما سسي گليردي. پنجره ني آچدي. يئل باشلاميشدي. ياغيش دولايي ياغيردي. قارشيدا ايكينجي قاتداكي پنجره يه باخدي. پرده سي سالينيغيدير. ائله بيل بيري پرده نين بؤيرون قاوزاييب كوچه يه باخيردي. ايتلر گئتميشديلر، خياوانين اوتاي الينده سسلري گليردي.
قارشيداكي پنجره آچيلدي. قونشو قيزيدي. باشين ائشييه اوزالتدي. گؤزو سيغارين ايشيغينا دوشونحه تئز پنجره ني باغلاييب پرده ني چكدي.
ياغيش كسميشدي، ايتلر يئنه ميريلدايا ميريلدايا كوچه يه قاييتميشديلار. دسته يي الينه آلدي، تيلفون دفترين الينه گؤتوردو، بوتون قونشولارين قيزينين نومره لرين يازميشدي، قارشيداكي ائوه زنگ آچدي؛
- سالام، قارشينيزداكي اؤيرنجي اوغلان، باغيشلا گئجه نين بو واختي سنه زنگ آچديم. يالقيزيديم ايسته ديم ايتلر يئرينه سنله يالقيزليغيمي پايلاشام.
- سالام. ساغ اولسون ايتلر، ياشاسينلار كي نئچه ايلدي منله ياشاييرلار. بو گئجه هئچده ياتانميرديم. يوخوم گلميردي. هر گئجه يه تاي بو گئجه ده گلمك لرينين يولون گؤزله ييرديم. ميريتلي سمفونيسينه چوخداندير اؤيرنميشم. بير گئجه ائشيتمه سم ياتانمارام. ايندييه دك سسلرين پنجره دن ائشيديرديم اينديسه تيلفون آرخاسيندا بيريسيله ميريلداشيرام دا.
- دئييرم بو قانجيقلار اولماسالار كؤپك لر هاردا بير يئره ييغيشارلار؟
- بو كي لاپ آيديندير، لئش اوستونده بوغوشا بوغوشا.
- آ قيز سنده سؤزدن قالان دئييلسن ها!
- يوخ واللاه سؤز دئييل دوزو بودور.
ايتلر ميريلداماقدايديلار، قيز دسته يي يئره قويوب مطبخه قاييتدي! بير خئللك چؤرك گؤتورروب، پنجره دن ايتلرين قاباغينا تولازلادي. بوغوشماق سسي كوچه ني آغزينا آلميشدي.
- ايتلري دوشونورسن منيده دوشون دا. ائله بيل او هورن ايتين بيريسي منم آما قانداللانميشام اينسان سئوگي سينه!
- هاميز بئله سيز، بير قيز گؤرنده كوچوك لنيرسيز.
- ميريلداما قانجيغين بيري قانجيق.
- هورمه كؤپه يين بيري كؤپك.
- مني باغيشلا بو گئجه بير آز قاتيشديرميشام. هئچ بيلميرم نه دانيشيرام كي.
- ...
- الو، الو. آخي بير قيزلا بير اوغلان گئجه ياريسي نييه ايتدن دانيشيرلار كي بئله ده سؤزلر چيخسين قاباغا، سئوگي...
- ...
- ...
ايشيغين آلتيندان كئچن تيلفون سيمي گئدن دانيشيغدان اوتانيردي. ايتلرين سسي كسيلميشدي. باشلارين قاپييا قويوب ياتميشديلار و اينسان اوغلو سيم تيلفونونون آرخاسيندان لئشي يئمه يه باشلاميشدي.
بو يازي آذربايجان گونشي درگي سينين باشچيلار بؤلومونه يازيلميشدير.
قالخيب شهر كؤنلوم مئيلي كنديده دي
خياليم داغلاردا، گؤي چمنده دي
اؤزوم گؤيچه ده يوخ، گؤيچه منده دي
هر ياني گزمه يه عؤمورده چاتماز
ياخجي كي سن وارسان آي صدفلي ساز
***
زيلي-بمي بير بيريندن اؤيمه لي
تئللي سازي چالانا باخ چالانا
هاياندايام هئچ اؤزومده بيلميرم
مني مندن آلانا باخ آلانا
ساز ياشاياجاق ايللر منلر ايچينده
اؤتن چاغلار، گلن دملر ايچينده
بير عالمدي بو عالملر ايچينده
بيزدن سونرا قالانا باخ قالانا
***
اؤتجك عصيرلر، كئچه جك ايللر
بو صنعت سؤنمه ين شان شؤهرتيمدي
بير زامان دييه جك گلن نسيللر
بو گؤردويون قارا ساز عدالتين دي
بو ساي باشچيلار بؤلومونده "لووديك بئتهووئندن" سؤز گئدير. آما آذربايجان موسيقي سينده ده بئلنچيك آدلار و سانلار آز اولماييب دير و آذربايجان موسيقي سي بوگون دونيانين اوست سويّه ده كي موسيقي لريندن دير. اولورسا موغامي، اولورسا آشيق موسيقي سي و اولورسا جاز موسيقي سي و اوپرالاري. بيلميرم نه قدر آذربايجانين بو اوسته آدي گئدن موسيقي لري ايله تانيش سينيز آما مودام كي اوزئييرين ليلي مجنون و كوراوغلو اوپرالارين ائشيتمه ييب سيز يا عزيزه موصطافانين سسين دينله مه ميسيز يا عاليم قاسيم اوف، حاجي بابا و ساييره لرين موغامين و آشيق عدالتين، آشيق چنگيزين و ... سازلارين دينله مه ميسيز بو موسيقي نين درينلييينه وارماياجاقسيز. راميز قلي اوفون تاري، رميشين گيتاري، هابيلين كامانچاسي دونياني بوگون اؤزونه ساري چكير. موغام ياريشي هر زادي آپ آيدين گؤسترمكده دير. بو ايل بو ياريشدا دونيانين هر يانيندان ايشتيراك ائتميشديلر كي توركمنلي بير تورك قاراباغ شيكسته سي اوخوماقلا بيرينجي اولدو و ايرانلي لاردان بيريسي ايكينجي و ميصري لي اوچونجو اولدو و بو دا بو موغامين نه قدر دونيادا قارشيلانديغيني گؤسترير. هله سؤز بئتهووئن دن گئديردي. اؤز ايچيميزده بيلميرم نه قدر عدالت نصيب اوفو تانيريق آما بو شئعر هر زادي گؤستره بيلر؛ "قوشلار گؤيده دايانير / عدالت ساز چالاندا" بو سؤز دوغرودور. عدالت قوپوزو كؤكسونه باساندا، گؤزلرين يوموب "كرمي" چالاندا ائله بيل دونيادا دئييل و قولاق آسانيدا اؤزو ايله گؤيلره آپارا بيلير. هر دن آغلايير، هردن دلي كولك كيمين سازين اوستونه اسير. عدالتين الينده ساز اولاندا كور اوغلو سازلا دؤيوشمه يينيه بو گون اينانيريق. يا چنگيزين سينه سينده قوپوز كوكره ينده، گئييمينه باخاندا گئچه جه ييميزده قوپوزا، دده قورقود ياديگاري، سازا وئريلن دَيري دويوروق. آشاغيدا نئچه واخت ائشيتدييميز بير سؤزو دينله ييريك؛
"آذربایجان موسیقی سی فضادا
1977-جی ایلده اولوسلارآراسی ناسا تشکیلاتی طرفیندن، دونیانین مختلف مملکت و ملتلرینین موسیقی و آهنگلری آراسیندا آذربایجان موغام موسیقیسی مناسب سئچیلیب وکاسته آلیناراق ایکی سفینه (فضا گمیسیVoyager 1 ve 2) داخلینده قویولوب، 30 آوگوست 1977ده فضایا گؤندرمیشلر کی هله ده او ایکی سفینه ائورنلر(کهکشانلار) و اولدوزلار آراسیندا دولاشیر و آذربایجان موسیقیسینی ترنم ائدیر.
سئچیلن آذربایجان موغامی، ایکی آذربایجانلی بالابانچی توسطو ایله اجرا اولونوب، مدتی 2:20 دقیقهدن عبارت اولموشدور.سفینهلر کئچن 20 نئچه ایل عرضینده دفعهلرله بیزیم ائورنده(کهکشان) اولان مشتری، زحل، اورانوس و نپتون گزهگنلری(سیاره) و مینلرجه باشقا اولدوزلار آراسیندا دولاشیب موسیقی ترنموندن باشقا، اونلاردان چئشیدلی و ماراقلی شکیللر چکیب، یئر کورهسینه گرندرمیشلر.
ناسا تشکیلاتینین بو پروگرامداکی مقصدی ایسه، یوخاریدا آدلاری گئچن و یا باشقا گزهگنلرده حیات و یا جانلی وارلیقلار اولسا، بیزیم دونیانین سس نمونهلرینی ائشیدیب، بیزی آختارمالارینا یول گؤسترمه اولموشدور.
بوندان باشقا بتهوون، باخ و چایکوفسکی کیمی مشهور موسیقی عالملرینین شاهاثرلرینی ده سفینهلر واسطهسی ایله گؤیلره و اولدوزلار آراسینا گؤندرمیشلر.
بو آرادا دونیانین سئچیلمیش موسیقی و آهنگلری آراسیندا آذربایجان موسیقیسینه اولدوقجا بؤیوک و اؤزل دگر وئریلدیگی چوخ اؤنملیدیر. نئجه کی فضایا گؤندریلمک اوزره دونیانین دؤرد طرفیندن سئچیلن 27 پارچا آراسیندا، مسلمان شرقدن وئریلن تک موسیقی، آذربایجان موسیقیسی اولموشدور.
فضا دا ترنم ائدیلن آذربایجان موسیقیسی اؤرنگینی بورادان ائندیریب قولاق آسا بیلرسینیز"(**).
(**)-قایناقلار
1- Azerbaijan International، 1994 – یاز
2- وارلیق درگیسی، 20-جی ایل، یای1377، ص61-60
کؤچورن: ممد ناصيري
قاقا اوزلار مولداوي دا اؤز موختاريييت لريلن بير جومهورو كيمين ياشايان مسيحي تورك لريديلر. باش كندلرينين آدي قومرات اولان قاقا اوز يئرينين نوفوسو ايكي يوز مين كيشي دير. قاقا اوزلارين يئر اوزونده سايلاري بو سايدان چوخ چوخ آرتيق دير. مينا كؤسه(1999-1933) قاقا اوزلارين سون دؤنم شاعيرلريندن دير. بوردا گتيرديييميز شئعرلر مينا كؤسه نين "واختين سولماسي" آديندا چاپ ائله ديي، سون ايللرده يازديغي شئعرلرديندير. قاقا اوزلارين دانيشديقلاري توركجه نين آغزي، بؤلوم باخيميندان گونئي و گونئي باتي بؤلوموندن، تاريخي اولاراق توركو ديلينين اوغوز بؤلومونون ايچينده دير.
مينا كؤسه بير مودئرن يازيچي دير آمما اوروس ادبياتينا ياخين اولدوغو اوچون او ادبياتداكي عونصورلري ايللاهدا اوروسلارين ادبياتينداكي رئاليزمي سوسيال آنلاملارينان قاريشديريب قاقا اوز ادبياتي متني ايلن ايجرا ائله مك ده دير. مينا كؤسه نين شئعري و ادبياتي همي فورم همي مؤحتوا(سؤزون ايچي) باخيميندان اؤنملي اولدوغو اوچون بيزيم آرزيميزدير گله جك ده اونون شئعرلريندن عرب اليفاسينا كؤچوروب آذربايجانين ادبيات سئونلرينه پاي وئرك.
1-
نه اولوردور ياشاماق
نه اولوردور ياشاماق
شوخلوقسوز؟-
نئجه ايلك ياز هم ياز
چيچك سيز!
نه اولوردور ياشاماق
بئيت، شئعيرسيز؟-
نئجه هر بير ائو
شكرسيز!
نه اولوردور ياشاماق
سئوداسيز؟-
نئجه اويون
شنليك سيز!
نه اولوردور ياشاماق
اوشاق سيز؟-
نئجه هر جويز
ياتقاسيز!
(ياتقا: جويز ايچي)
آلتاي اؤزگور آديلا شئعرلري اينتئزنئتده ياييلان مرندلي شاعير دوستوموزون شئعرلريندن اوچ دنه سين اوخويورسونوز. بو اثرلرده گنج شاعيريميز كارل گوستاو يونگون آد آپارديغي آركي تايپيلاردان "آنيما"ني خيطاب ائليه رك دانيشيبدي. بئلنچي شئعرلر، يعني شاعيرين اؤز ووجودونو يارادان آيري بير جينسين اؤزلليك لرين داشييان پسيكولوژيك عونصورو شئعر مضمونو قرار وئرمه يي بيزيم ادبياتيميزدا چوخ آزدير.
بئلنچي مضمونلاردا شاعير اؤز ايچريسينه دقيق له شيب يازير و يازيلان شئعر اينساني، اوخوياني بير "من" و "سن" ايلن اوز اوزه قويور كي همي شاعيردير همي دئييل. بينالي بير آخينتي وار بو "من" و "سن" كيملييين آراسيندا. اونا گؤره ده درينلشديكجه مجهوللانير بو موخاطب.
1- داي اوزانماياجاق بويوم
قانيمدان سو ايچير
گؤزومدن ايشيق آلير
قول بوداق آتير
كؤك سالير
منده كي سن سيزليك بؤيويور گئتديكجه
ياشيم اييرمي يئددي
داي اوزانماياجاقدي بويوم
داي يئكلمه يه جكدي اوره ييم
منده كي سنسيزليك
بؤيويوب! چاتلاداجاق اوره ييمي
چاتلاداجاق اوره ييمي